Çek Nedir? Çek Ziyaı ve Çek İptal Davası
Çek Nedir?
Çek, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu kapsamında düzenlenen ve kambiyo senetleri arasında yer alan bir ödeme aracıdır. Çek, keşidecinin bankaya hitaben verdiği bir ödeme emri niteliğindedir ve belirli bir bedelin hamile ödenmesini içerir.
Çekler, ticari hayatta yaygın olarak kullanılan güvenilir ödeme araçları arasında yer almakta olup özellikle vadeli ticari ilişkilerde önemli bir işlev görmektedir. Çekin hukuki niteliği itibariyle kıymetli evrak olması sebebiyle, hak senede bağlıdır ve senetten ayrı olarak ileri sürülemez.
Bu nedenle çekin kaybolması veya çalınması durumunda yalnızca çek üzerindeki hak değil, senedin kendisi de hukuki önem taşımaktadır. Çekin ibraz edilmesi halinde banka tarafından ödeme yapılabileceğinden, çekin zayi olması ciddi hukuki riskler doğurur.
Uygulamada müvekkiller tarafından en sık sorulan sorulardan biri, kaybolan çekin nasıl iptal edileceği ve üçüncü kişilerin eline geçmesi halinde ne yapılması gerektiğidir. Bu noktada çek iptal davası önemli bir hukuki koruma mekanizması oluşturmaktadır.
Çek Ziyaı (Zayi) Nedir?
Çek ziyaı, çekin kaybolması, çalınması, yanması veya herhangi bir şekilde hak sahibinin elinden iradesi dışında çıkması durumunu ifade etmektedir.
Zayi kavramı yalnızca fiziksel kaybolmayı değil, çekin hukuken kullanılamaz hale gelmesini de kapsar. Örneğin yangın, sel veya yırtılma gibi durumlar da çek ziyaı kapsamında değerlendirilmektedir.
Çekin zayi olması halinde hak sahibi çekten doğan alacağını doğrudan ileri süremez. Çünkü kambiyo senetlerinde hak, senetle birlikte varlık kazanır. Bu nedenle çekin iptali için mahkemeye başvurulması gerekir.
Türk Ticaret Kanunu’nun 818. maddesi yollamasıyla poliçeye ilişkin iptal hükümleri çekler bakımından da uygulanmaktadır. Bu doğrultuda çekin iptali ancak mahkeme kararıyla mümkün olmaktadır.
Yargıtay uygulamasında da çek iptal davalarında davacının meşru hamil olduğunu ispat etmesi gerektiği kabul edilmektedir.
Nitekim Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre, çek iptal davalarında davacının çek üzerinde hak sahibi olduğunu kuvvetli delillerle ortaya koyması gerekmektedir.
Yargıtay bir kararında;
"Zayi nedeniyle çek iptali davalarında davacının çekin meşru hamili olduğunu ispat etmesi gerekir."
şeklinde hüküm kurmuştur.
Çek İptal Davası Nedir?
Çek iptal davası, kaybolan, çalınan veya herhangi bir şekilde zayi olan çekin hukuki geçerliliğinin ortadan kaldırılması amacıyla açılan bir dava türüdür. Bu dava sonucunda çek hükümsüz hale getirilir ve üçüncü kişiler tarafından tahsil edilmesi önlenir.
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu hükümleri uyarınca çekler kıymetli evrak niteliğindedir. Kıymetli evrakta hak senede bağlıdır ve senetten ayrı olarak ileri sürülemez. Bu nedenle çekin kaybolması halinde alacak hakkının korunabilmesi için mahkeme kararıyla iptal edilmesi gerekir.
Uygulamada çek iptal davaları genellikle çekin kaybolması, çalınması veya teslim edildiği kişinin çek üzerinde işlem yapmadan ortadan kaybolması gibi durumlarda açılmaktadır.
Çekin zayi olması halinde çekin kötü niyetli kişilerin eline geçmesi önemli bir risk oluşturmaktadır. Çek bankaya ibraz edildiği takdirde banka ödeme yapmakla yükümlü olabileceğinden, hak kaybı doğabilmektedir.
Bu nedenle çekin zayi olduğunu öğrenen kişinin vakit kaybetmeden çek iptal davası açması önem arz etmektedir.
Çek iptal davası, zayi olan çekin hukuki sonuç doğurmasının önlenmesi amacıyla açılan ve çekin geçersiz hale getirilmesini sağlayan bir dava türüdür.
Bu dava genellikle çekin kaybolması veya çalınması durumunda açılmaktadır. Davanın amacı çekin üçüncü kişiler tarafından bankaya ibraz edilerek tahsil edilmesini önlemektir.
Çek iptal davası çek hesabının bulunduğu yer Asliye Ticaret Mahkemesinde açılır. Ticaret mahkemesinin bulunmadığı yerlerde dava Asliye Hukuk Mahkemesinde görülür.
Mahkeme tarafından ilk aşamada ödeme yasağı kararı verilebilmektedir. Bu karar sayesinde çek bankaya ibraz edilse bile ödeme yapılması engellenir.
Daha sonra mahkeme tarafından çek hakkında ilan yapılmasına karar verilir. İlan genellikle Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi veya uygun görülen başka bir ilan vasıtasıyla yapılmaktadır.
İlan süresi içerisinde çek elinde bulunan kişi mahkemeye başvurarak hak iddia edebilir.
Bu süreç sonunda çek bulunamazsa mahkeme tarafından çekin iptaline karar verilir.
Yargıtay kararlarında çek iptal davalarının çekişmesiz yargı işi niteliğinde olduğu kabul edilmektedir.
Çek İptal Davasının Şartları
Çek iptal davasının açılabilmesi için öncelikle çekin zayi olmuş olması gerekmektedir.
Çekin davacının elinden rızası dışında çıkmış olması gerekir. Davacı çekin halen kendi elinde olduğunu bildiği halde iptal davası açamaz.
Davacının çekin meşru hamili olması gerekir. Çekin keşidecisi, lehtarı veya ciro yoluyla devralan kişi dava açabilir.
Mahkeme uygulamasında çek fotokopisi, banka kayıtları veya ticari defterler önemli delil olarak kabul edilmektedir.
Yargıtay uygulamasına göre yalnızca soyut beyanlar çek iptali için yeterli kabul edilmemektedir.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi bir kararında;
"Davacının çekin varlığını ve zayi olduğunu somut delillerle ispat etmesi gerekir."
şeklinde hüküm kurmuştur.
Çek İptal Davasının Hukuki Niteliği
Zayi nedeniyle çek iptal davaları çekişmesiz yargı işleri arasında yer almaktadır.
Bu davalarda davalı taraf bulunmamakta olup mahkeme tarafından ilan prosedürü işletilmektedir.
Mahkeme tarafından verilen iptal kararıyla birlikte çek hukuken geçersiz hale gelmektedir.
Bu nedenle davalar basit yargılama usulüne göre incelenmektedir.
Çek İptal Davasında Süreç
Çek iptal davası dilekçe ile başlatılır.
Dava dilekçesinde çekin;
-
Bankası
-
Şubesi
-
Seri numarası
-
Keşide tarihi
-
Bedeli
belirtilmelidir.
Mahkeme tarafından genellikle şu işlemler yapılmaktadır:
-
Ödeme yasağı kararı verilmesi
-
Bankaya müzekkere yazılması
-
İlan kararı verilmesi
-
İlan süresinin beklenmesi
-
İptal kararı verilmesi
İptal kararı kesinleştiğinde çek hukuken geçersiz hale gelir.
Bu aşamadan sonra alacaklı kişi temel ilişkiye dayanarak alacağını talep edebilir.
Çek Ziyaı ve İptal Davasında Hukuki Destek
Çek iptal davaları teknik bilgi gerektiren ticaret hukuku uyuşmazlıkları arasında yer almaktadır.
Dava dilekçesinin eksik hazırlanması veya çek bilgilerinin hatalı yazılması halinde davanın reddi söz konusu olabilmektedir.
Bu nedenle çek ziyaı ve çek iptal davalarında hukuki sürecin usulüne uygun yürütülmesi önem arz etmektedir.
Sık Sorulan Sorular
Çek Kaybolursa Ne Yapılmalıdır?
Çek kaybolduğu anda bankaya bilgi verilmeli ve çek iptal davası açılmalıdır.
Çek İptal Davası Ne Kadar Sürer?
Çek iptal davaları genellikle 3 ila 6 ay arasında sonuçlanmaktadır. Süre ilan prosedürüne göre değişebilir.
Çek İptal Davasını Kim Açabilir?
Çek iptal davasını çekin meşru hamili açabilir.
Çek İptal Kararı Ne Sonuç Doğurur?
Çek iptal edildiğinde çek geçersiz hale gelir ve bankadan tahsil edilemez.
İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 14. Hukuk Dairesi, E. 2018/2106, K. 2020/273, T. 05.03.2020
T.C.
İSTANBUL BÖLGE ADLİYE MAHKEMESİ
14. HUKUK DAİRESİ
DOSYA NO: 2018/2106 KARAR NO: 2020/273 KARAR TARİHİ: 05/03/2020 T Ü R K M İ L L E T İ A D I N A İ S T İ N A F K A R A R I İNCELENEN KARARIN MAHKEMESİ
: BAKIRKÖY 5. ASLİYE TİCARET MAHKEMESİ
TARİHİ: 25/09/2018 NUMARASI: 2018/243- 2018/1055 E.K DAVANIN KONUSU:Çek İptali Hasımsız olarak görülen davada ilk derece mahkemesince ilamda yazılı nedenlerden dolayı davanın reddine yönelik olarak verilen karara karşı süresi içinde davacı tarafından istinaf kanun yoluna başvurulması üzerine dosya içerisindeki tüm belgeler okunup, incelendi, gereği konuşulup düşünüldü.
DAVA Davacı, müşteri çeklerinin işyerinden hırsızlandığını ileri sürerek ... Limited Şirketi tarafından kesilen ... Tekkeköy Şubesine ait ... seri numaralı ... hesap numaralı 16/06/2018 tarihli 40.000,00TL bedelli çek, ... Limited Şirketi, ... Nispetiye Şubesi, ... çek seri numaralı ... hesap numaralı 02/04/2018 Tarihli 3.500,00 TL bedelli çek, ... Limited Şirketinin ... Akçabat Şubesi ... Çek Seri nolu ... Hesap Numaralı 12/07/2018 tarihli 4.200,00 TL bedelli çek, ... Limited Şirketinin ... Balçova Şubesi ... seri nolu ... hesap nolu 21/04/2018 tarihli 3.998,00TL bedelli çeklerin iptaline karar verilmesi talep ve dava etmiştir.
İLK DERECE MAHKEMESİNİN KARAR ÖZETİ İlk derece mahkemesince yapılan yargılama sonucunda, davacı tarafından, zayi olduğu iddia edilerek iptali talep edilen dava konusu çeklerin ibraz edildiği, verilen kesin süre içinde istirdat davasının açılarak dosya numaralarının bildirilmediği gerekçesiyle davanın reddine karar verilmiştir. Bu karara karşı davacı tarafından istinaf başvurusunda bulunulmuştur.
İSTİNAF SEBEPLERİ Davacının istinaf dilekçesinde özetle; iptali istenen çeklerin hırsızlandığını, buna ilişkin delillerin dosyaya sunulduğunu belirterek ilk derece mahkemesinin kararının kaldırılmasını istemiştir.
GEREKÇE Dava, zayi nedeniyle çek iptali istemine ilişkindir. İlk derece mahkemesince, davanın reddine karar verilmiştir. Çek iptali istemlerinde, yargılama sırasında çek hamilinin ortaya çıkması durumunda, 6102 sayılı TTK'nın 818/s bendinin atfıyla aynı Yasa'nın 758. maddesi gereğince iptali istenen çeki elinde bulundurana karşı davacı tarafa istirdat davası açmak üzere süre verilmesi, bu süre içerisinde istirdat davasının açılması halinde, çek iptali davasının konusuz kaldığı düşünülerek esas hakkında karar verilmesine yer olmadığına; açılmaması halinde ise, çek iptali davasının reddi yönünde hüküm kurulması gerekir (Yargıtay 11. HD 31.10.2016 tarihli 2015/11662- 2016/8538 E.K; aynı Dairenin 23.05.2016 tarihli 2015/10802- 2016/5494 E.K sayı ilamları). İlk derece mahkemesinin karar gerekçesinde, talebe konu çeklerin ibraz edildiğinden verilen kesin süre içinde istirdat davası açılmadığı belirtilmiş ise de çeklerin ibraz edilmediği dosyaya sunulan ilgili bankaların yazılarından anlaşıldığından, ilk derece mahkemesince, davacının talebi değerlendirilip, neticesine göre bir karar vermek gerekirken, dosya içeriği ile uyuşmayan gerekçe ile davanın reddine karar verilmesi doğru olmamıştır. Bu itibarla, İlk derece mahkemesince, iptal davasına ilişkin yasal prosedür tamamlanarak gerekli karar verilmek üzere, HMK'nın 353/1.a.6. maddesi uyarınca, ilk derece mahkemesi kararının kaldırılmasına dair aşağıdaki karar verimiştir.
KARAR: Gerekçesi yukarıda açıklandığı üzere; 1-HMK'nun 353/1.a.6. maddesi uyarınca, İlk Derece Mahkemesinin istinafa konu kararının KALDIRILMASINA, 2-Davanın yeniden görülmesi için dosyanın kararı veren ilk derece mahkemesine iadesine, 3-Davacı tarafından yatırılan istinaf peşin harcının ilk derece mahkemesi tarafından, talep halinde davacıya iadesine, 4-Gerekçeli kararın İlk Derece Mahkemesi tarafından tebliğine dair; HMK'nın 353/1.a. maddesi gereğince dosya üzerinde yapılan inceleme sonucunda, 05/03/2020 tarihinde, oybirliğiyle ve kesin olarak karar verildi.
KANUN YOLU:HMK'nın 353/1.a maddesi uyarınca karar kesindir.
Yargıtay, 11. Hukuk Dairesi, E. 2016/1132, K. 2017/3639, T. 12.06.2017
11. Hukuk Dairesi 2016/1132 E. , 2017/3639 K.
MAHKEMESİ:ASLİYE HUKUK MAHKEMESİ
Hasımsız olarak görülen davada ... 2. Asliye Hukuk Mahkemesi’nce verilen 24/12/2015 tarih ve 2015/237-2015/983 sayılı kararın Yargıtayca incelenmesi davacı tarafından istenmiş ve temyiz dilekçesinin süresi içinde verildiği anlaşılmış olmakla, dava dosyası için Tetkik Hakimi ... tarafından düzenlenen rapor dinlendikten ve yine dosya içerisindeki dilekçe, layihalar, duruşma tutanakları ve tüm belgeler okunup, incelendikten sonra işin gereği görüşülüp, düşünüldü:
Davacı, müşterisi **** keşide ettiği ve kendisinin hamili olduğu 1.000'er TL bedelli 9 adet çekin kaybolduğunu ileri sürerek anılan çeklerin iptalini talep etmiştir.
Mahkemece, iddia ve tüm dosya kapsamına göre, iptal talebinde bulunanın meşru hamil olduğu konusunda mahkemeye olumlu bir karar verecek kadar delil sunması gerektiği, davacının duruşmada "çeklerin kendisine ait olduğuna dair herhangi bir yazılı delili olmadığını, çekleri aile dostu olan keşidecinin oğlundan aldığını, kullanmak üzere çeklerin kendisine verildiğini" ifade etmesi de dikkate alınarak davacının iptali istenen çekler üzerinde meşru hamil olduğunu ispatlayamadığı, hukuki yararının bulunmadığı gerekçesiyle davanın reddine karar verilmiştir.
Kararı, davacı temyiz etmiştir.
Dava, zayi nedeniyle çek iptali istemine ilişkin olup, mahkemece iptali istenen çeklerde davacının yetkili hamil olduğunu kanıtlayamadığı gerekçesiyle davanın reddine karar verilmiştir. Esasen hasımsız olarak açılan bu davada iptal talebinde bulunan şahsın ispat etmesi gereken husus, zilyedi bulunduğu çekin rizası hilafına elinden çıkmasıdır. Ancak, iptal davasında kesin ispat aranmayıp çekin kaybolduğunun "kuvvetle muhtemel" olduğunu göstermesi yeterlidir (e TTK. m. 672, YTTK. m. 760). Davacı, iptalini talep ettiği çeklerin verildiği banka ve şubesini, hesap ve çek numaralarını ve çek tutarlarını mahkemeye bildirmiş olup, davacının daha fazlasını ispata zorlanması, zayi nedeniyle çek iptali hükümlerinin uygulanmasını imkânsız hale getirecektir. Kaldı ki, dava sırasında yapılan ilanlar sonucunda hak sahipleri ortaya çıkmamış olup, hak sahiplerinin daha sonra ortaya çıkması durumunda dahi hasımlı olarak açılacak bir dava ile çek iptali kararının iptali talep edilebilecektir. Bu nedenle, mahkemenin yazılı gerekçeyle davayı reddetmesi yerinde olmadığından kararın, davacı yararına bozulmasına karar vermek gerekmiştir.
SONUÇ: Yukarıda açıklanan nedenlerle davacının temyiz itirazlarının kabulü ile kararın davacı yararına BOZULMASINA, ödediği peşin temyiz harcının isteği halinde temyiz edene iadesine, 12.06.2017 tarihinde oybirliğiyle karar verildi.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Yayınlanan hukuki makale hakkında görüş, değerlendirme ve sorularınızı yorum formu aracılığıyla iletebilirsiniz.